Rijksbeschermd gezicht Westzaan

Het Prinsenhof is een pelmolen in het noorden van de plaats Westzaan in de Nederlandse gemeente Zaanstad. De molen staat in het Westzijderveld aan de Weelsloot en is lopend via het Relkepad (achter J.J.Allanstraat 384) te bereiken De molen werd in 1722 gebouwd en is tot 1899 gebruikt voor het pellen van gerst tot gort. Daarna werden cacaodoppen 20 jaar lang verwerkt. Rond de Eerste Wereldoorlog werd er ook zaagsel tot houtmeel vermalen. De molen is eigendom van de Vereniging De Zaansche Molen sinds 20 juni 1961 en is sinds 1978 na een grote restauratie weer regelmatig (van april t/m september: 2e zaterdag van de maand) als pelmolen in bedrijf. In 2007/2009 onderging de molen een grote restauratie. Op 25 april 2009 is hij feestelijk heropend. De molen is de enige overgebleven complete pelmolen in Nederland waarbij de molen alleen een pelwerk bezit. Alle andere pelmolens oefenen naast het pellen ook een andere functie uit. Bij een brand in de avond van 2 januari 2008 ging de hut (molenaarsverblijf) aan de voet van de molen in vlammen op. Door snel ingrijpen van de brandweer kon de molen gespaard blijven. De vermoedelijke oorzaak van de brand is brandstichting. Ter vervanging is een nieuw gebouw neergezet. De molen heeft een Oudhollands gevlucht. De 23,20 m lange, gelaste roeden zijn verzinkt en bestaan elk uit twee delen, omdat ze anders te groot waren voor het zinkbad. In de askop zijn ze met elkaar verbonden door bouten. Ze zijn in 2008 gemaakt door molenmakersbedrijf Vaags, de binnenroede heeft nummer 185 en de buitenroede 184. De gietijzeren bovenas met nummer 150 stamt uit 1868 en is gegoten door de ijzergieterij D.A. Schrettlen & Co. De kap van de molen draait op een neutenkruiwerk. Er zijn slechts 16, maar wel zeer grote neuten. De molen wordt gevangen (geremd) met een stutvang, bestaande uit vier vangstukken. De vangbalk ligt tijdens het draaien van de molen op een zogenaamde duim. De vangbalk scharniert in de ezel met een schuif.

Westzaan is een dorp en een voormalige gemeente in de Zaanstreek, dat in 1974 opging in de gemeente Zaanstad, in de provincie Noord-Holland. Westzaan werd in 1811 zelfstandig, daarvoor was het het belangrijkste dorp van de Banne Westzaan. Hieraan herinnert nog het in opdracht van de Banne onder architect Johan Samuel Creutz gebouwde rechthuis in Lodewijk XVI-stijl, de constructie waarvan de periode 1781-1783 in beslag nam. Tussen 1816 en 1974 deed het dienst als gemeentehuis. In 2004 was het eigendom van een stichting en Rijksmonument. Voorts staat er een kruiskerk uit de 18e eeuw van architect Jan van der Streng. De kruiskerk had oorspronkelijk een toren, die in 1843 is ingestort. De toren is nooit herbouwd. Het grootste deel van Westzaan bestaat uit lintbebouwing langs een dijk die de Polder Westzaan doorsnijdt. Het bestaat uit meerdere buurtschappen, van oorsprong waren dit Weiver, Kerkbuurt, Krabbebuurt, Zuideinde en het iets later ontstaande Noordeinde. Het Noordeinde wordt sinds de 20e eeuw Middel genoemd, wegens de samensmelting met het plaatje De Middel. Kerkbuurt wordt niet meer gezien als een eigen buurtschap omdat het het dorpscentrum is geworden van Westzaan. De Krabbebuurt wordt sinds de 20e eeuw de J. J. Allanstraat genoemd. Bij de overtoom bij Zuideinde is later de buurtschap Westzaner-Overtoom ontstaan. Er zijn nog vijf molens in Westzaan. Allereerst de enige windpapiermolen ter wereld, molen De Schoolmeester. Daarnaast de enige nog complete pelmolen in de Zaanstreek, Het Prinsenhof, Het Vergulde Hart uit 1744 een klein zogenaamd speelmolentje waarin kinderen vroeger het ambacht van molenaar werd bijgebracht staat in vervallen toestand op het perceel achter Zuideinde 274. Tot slot tussen beide molens in staan op een eilandje de voormalige specerijmolen De Jonge Dirk en het kleine wipmolentje De Zwaan in de gouw. In de omgeving stond tot 1918 de molen De Veldmuis. Deze molen is sinds 2019 in herbouw, maar nu als woonhuis. De molen zal wel kunnen draaien, waarbij elektriciteit voor de woning wordt opgewekt. Westzaan is samen met het nabijgelegen Oostzaan het oudste dorp in de Zaanstreek. Door deze twee dorpen is later Zaandam ontstaan. In Westzaan waren vroeger meer dan honderdvijftig molens. Een bijnaam van Westzaners is Kroosduikers, daarom heet een van de basisscholen ook de Kroosduiker.

De Noordervermaning is een (voormalige) doopsgezinde kerk in het Noord-Hollandse Westzaan. Tegenwoordig is het een kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeenten. Het (grotendeels) houten kerkgebouw stamt uit 1695 en is daarmee het oudste kerkgebouw van het laatstgenoemde kerkverband. In 1976 is het gebouw erkend als rijksmonument. In de kerk is een huismerk (Letters en Merck van de Bouluy van deze Kerck) van de bouwers te zien uit 1695, wat dan ook als bouwjaar wordt aagehouden. Het houten kerkgebouw bleef gespaard bij de dorpsbranden in 1737 en 1741. Rond 1860 kreeg het gebouw aan de J.J. Allanstraat een stenen voorgevel met roosvensters. 15 jaar later kwam het eerste orgel, gebouwd door de firma L. van Dam & Zonen uit Leeuwarden. Het orgel werd gebouwd voor het bedrag van f 2.072,45. De plaatselijke gemeente ging in 1949 samen met de Westzaanse Doopsgezinde Gemeente aan het Zuideinde. Uiteindelijk werd in 1964 het 150 zitplaatsen tellende kerkgebouw verkocht aan de Gereformeerde Gemeente van Westzaan. Deze gemeente (ontstaan in 1888) kerkte tot dan toe in een eveneens aan de J.J. Allanstraat gelegen kerkgebouw, gebouwd in 1907 en tegenwoordig in gebruik bij de Christelijke Gereformeerde Kerk te Westzaan, een afsplitsing van de Gereformeerde Gemeente. Op 23 juli 1964 werd de koop gesloten, op voorwaarde dat de doopsgezinde zangvereniging de consistorie nog tien jaar mocht gebruikten. Kort na de aankoop kwam een deel van het plafond naar beneden. De houten kosterswoning naast de kerk is vermoedelijk ook uit de 17e eeuw afkomstig.

Het raadhuis van Westzaan is een voormalig rechthuis ('t Reghthuys') en voormalig raadhuis dat in 1781-1783 werd gebouwd. Het ontwerp was van Johan Samuel Creutz, een van de directeuren van de stadsfabriek van Amsterdam. Het werd gebouwd in opdracht van de schout van de banne Westzaan, Simon Jongewaard Jr (1733-1818), die ook op 13 februari 1783 de inwijdingsrede hield . Zijn zoon Simon Simonides Jongewaard had op 29 maart 1781 de eerste steen gelegd. Het rijksmonument staat in het hart van het dorp, in een beschermd dorpsgezicht. In het gebouw hangen de wapens van Westzaan, Westzaandam, Zaandijk, Wormerveer en Koog aan de Zaan, die alle identiek zijn aan het wapen van de Banne: een kroon met 9 parels.

Kerkbuurt is een buurt in de gemeente Zaanstad, in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Kerkbuurt was een van de vier buurtschappen die van oorsprong het lintdorp Westzaan vormen. Kerkbuurt vormt van oorsprong al het centrum van het oorspronkelijke lintdorp sinds de uitbreiding met name in de 20e eeuw wordt het niet meer als een eigen buurtschap gezien. Ondanks dat het dorpscentrum vormt is de benaming Kerkbuurt wel aangebleven als duiding voor de buurt. Kerkbuurt is gelegen tussen Weiver en de J. J. Allanstraat, aan de westkant, aan de andere kant van het water ligt het plaatsje Vrouwenverdriet. In Kerkbuurt zijn veel monumentale panden te vinden.

Weiver is een buurtschap in de gemeente Zaanstad, in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Weiver is een van de vier buurtschappen die van oorsprong het lintdorp Westzaan vormen. Het wordt soms ook wel geduid als Het Weiver maar van oorsprong duidt Het Weiver naar de buurt(schap) Het Weiver tussen Jisp en Wormer, De Weiver is dan weer de verwijzing naar de oude zijstraat in Krommenie. Weiver loopt anders dan de andere buurtschappen van Westzaan van west naar oost. Het verbindt het dorpscentrum, Kerkbuurt, met het latere Noordeinde van Westzaan, thans Middel geheten. Het is voor lintdorpen niet ongewoon om uit meerdere buurten te bestaan. Meestal beperkt zich dat tot drie buurten, zoals bij het nabijgelegen Assendelft. Westzaan vormt in die zin een uitzondering. Vanuit de dorpskern gezien vormt het samen met Middel het noordelijke deel van Westzaan. Van oorsprong vormde Weiver zelf het einde van het dorp Westzaan. De benaming, in verschillende schrijfwijzen, is in het Zaans en West-Fries gebruikelijk voor de weg die dwarslag ten opzichte van de rest van het dorp, meestal ook als verbindingsweg met een andere plaats – in dit geval De Middel. In de loop van de eeuwen is het dorp Westzaan naar het noorden gegroeid. Zo ontstond het Noordeinde. In de 19e eeuw raakten het Noordeinde en De Middel geheel vergroeid. In eerste instantie werd Noordeinde de algemene benaming maar in de loop van de 20e eeuw kreeg het de huidige benaming Middel met zich mee. Vanwege de groei van het dorpscentrum wordt Weiver anno 2011 ook wel bij dit dorpscentrum gerekend.

De Jonge Dirk is een kleine molen gelegen in het Westzijderveld te Westzaan op een stuk land ten oosten van de Gouw en ten noorden van de Weelsloot. De molen begon in 1908 zijn leven als Het Indiës Welvaren aan het Blauwe Pad in Zaandam als specerijenmolen. Na zijn productieve periode werd de molen in 1959 na grondige restauratie overgeplaatst naar Westzaan alwaar hij tegenwoordig als De Jonge Dirk op vrijwillige basis draait. Er bestaat in de molen mogelijkheid tot het scheppen van papier, net zoals bij haar grote broer aan de overkant, molen De Schoolmeester. In 1983 is het schuurtje aan de westkant aangebouwd. In de molen bevinden zich behalve machines om papier te vervaardigen, ook andere werktuigen. Naast De Jonge Dirk staat het kleine wipmolentje De Zwaan. Dit molentje dat evenals zijn buurman een bewogen geschiedenis kent is na stormschade in 2004 geheel herbouwd. Beide molens liggen op een eilandje en zijn uitsluitend over water te bereiken. Na het onverwachte overlijden van molenaar/eigenaar Hessel de Vries op 30 december 2013 stonden beide molens, De Jonge Dirk en De Zwaan, enige tijd stil. Op 8 mei 2014 hebben de nabestaanden van Hessel het molentje officieel overgedragen aan Vereniging De Zaansche Molen. Inmiddels is een nieuwe maalploeg samengesteld, de leden van de maalploeg stellen het molentje zeer regelmatig in bedrijf. De molen is op afspraak te bezichtigen.

De Zwaan is een weidemolen in het Nederlandse dorp Westzaan. De molen staat tegenwoordig naast de molen De Jonge Dirk.

J J Allanstraat is een buurtschap en buurtwijk in de gemeente Zaanstad, in de Nederlandse provincie Noord-Holland. J J Allanstraat, ook wel geschreven als JJ Allanstraat en J.J. Allanstraat, is een van de vier oorspronkelijke buurtschappen die het lintdorp Westzaan vormen. Het is gelegen tussen Kerkbuurt en Zuideinde. De oorspronkelijke naam van de buurtschap is Krabbebuurt (ook wel geschreven en uitgesproken als de Krabbelbuur(t)). De huidige naam is afkomstig van Johannes Jacobus Allan (1862-1933), die in 1915 een autobusdienst begon van Westzaan naar Koog aan de Zaan, een primeur in Nederland. De straatnaam werd als eerste aangepast. Even later werd het ook de benaming voor de buurtschap. Sinds het einde van de 20e eeuw wordt er met J J Allanstraat niet alleen de buurtschap bedoeld maar ook de buurtwijk J J Allanstraat die naast de buurtschap het Zuideinde en soms ook Westzaner-Overtoom beslaat. In 2007 had de buurtschap 650 inwoners. Net als in Kerkbuurt en Zuideinde zijn er veel monumentale panden te vinden in J J Allanstraat.

Zaanstad () is een gemeente in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeente is de grootste in de Zaanstreek. In maart 2018 passeerde Zaanstad het aantal van 155.000 inwoners. Het is op basis van inwoneraantal de 17e gemeente van Nederland. Op 1 januari 2024 had de gemeente Zaanstad 161.429 inwoners (bron: CBS). De gemeente is in 1974 ontstaan door samenvoeging van de gemeenten Assendelft, Krommenie, Wormerveer, Westzaan, Zaandijk, Koog aan de Zaan en Zaandam. De gemeente maakt deel uit van de Metropoolregio Amsterdam en valt onder de veiligheidsregio Zaanstreek - Waterland. Reint Laan, burgemeester van Zaandam, was van 1974-1979 de eerste burgemeester van Zaanstad. Mogelijke benamingen voor de inwoners van Zaanstad zijn Zaanstedeling en Zaanstatter. Beide zijn echter weinig gangbaar. Inwoners noemen zichzelf vaak Zaankanters (een benaming die voor inwoners van de gehele Zaanse regio gebruikt kan worden, inclusief inwoners van bijvoorbeeld Oostzaan en Wormer). Ook noemen de inwoners zich meer naar het dorp of de stad waar ze wonen; Zaandammers, Koogers, Zaandijkers, etc.

De Polder Westzaan, niet te verwarren met de Westzanerpolder ten zuiden daarvan, is een polder in de provincie Noord-Holland, gemeente Zaanstad. Onder andere een deel van de bebouwing van Zaandam, Wormerveer, Krommenie en Assendelft ligt in deze polder; het poldergebied wordt doorsneden door het dorp Westzaan. In de polder ligt een aantal natuurgebieden, genaamd de Reef, het Westzijderveld en het Guisveld, die beheerd worden door Staatsbosbeheer. Het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier is verantwoordelijk voor de waterhuishouding in de polder. Aan alle zijden van de Polder Westzaan ligt water. Aan de zuidkant Zijkanaal E naar het Noordzeekanaal, met als doorvaart de sluis Westzaner-Overtoom; aan de oostzijde en de noordkant de Zaan, met als doorvaarten de Papenpadsluis en de Mallegatsluis en aan de westkant de Nauernasche Vaart, met als doorvaart de Sluis bij Vrouwenverdriet die de verbinding vormt via Zijkanaal D met het Noordzeekanaal. Een gebied van 1057 ha is op 4 mei 2013 aangewezen als Natura 2000-gebied.

De Schoolmeester te Westzaan is de laatste papiermolen ter wereld die op windkracht functioneert. De molen staat aan de doodlopende oude Guisweg en aan de Gouw en is zichtbaar vanaf Rijksweg 8. De molen werd oorspronkelijk in 1692 gebouwd en is tegenwoordig nog dagelijks in gebruik. Er wordt op ambachtelijke wijze Zaansch Bord, een papiersoort, vervaardigd. De eigenaar is sinds 1976 de Vereniging De Zaansche Molen. De molen is als zeskant opgetrokken, een zeldzaamheid, slechts zeven andere molens in Nederland hebben ook een zeskante constructie.