Het Klaverblad (molen)

De Bonte Hen is een oliemolen aan de Zaanse Schans in de gemeente Zaanstad. De Bonte Hen is de noordelijkste molen aan de Schans. De bekende zaanse molen-auteur Pieter Boorsma heeft in zijn boek "Duizend Zaanse Molens" in totaal 204 oliemolens staan die ooit actief waren in de Zaanstreek. Op de plaats van de huidige Bonte Hen heeft een houtzaagmolen, die ook de Bonte Hen heette, gestaan. Deze molen komt voor het eerst voor in een akte van 16 februari 1662 en is gesloopt in 1693. In datzelfde jaar werd de oliemolen de Bonte Hen gebouwd. Tot 1935 bleef de molen in zijn oorspronkelijke staat behouden. In dit jaar werd het complete bovenachtkant en de stelling verwijderd. In 1975 kwam het dankzij de Vereniging De Zaansche Molen tot een complete restauratie tot bedrijfsvaardige oliemolen op windkracht. Sindsdien wordt de molen wekelijks op vrijwillige basis in bedrijf gesteld. Onder de molen bevinden zich nog de originele oliekelders voor de opslag van de gemaakte olie op de molen.

Het Molenmuseum in Zaanstad is een museum over windmolens en de molengeschiedenis van de Zaanstreek. Het is eigendom van Vereniging De Zaansche Molen en gevestigd op de Zaanse Schans.

De Os is een voormalige oliemolen aan de Kalverringdijk op de Zaanse Schans in de gemeente Zaanstad. Tussen de zaagmolens Het Jonge Schaap en Het Klaverblad staat de romp van de oliemolen De Os. De molen is gebouwd voor 1663 en is daarmee een van de oudste industriemolens in de Zaanstreek. Tot 1916 is de molen op windkracht in bedrijf geweest. In dat jaar werden kap, wieken en stelling verwijderd waarna de molen op motorkracht tot 1931 in bedrijf was. Daarna werd De Os een opslagplaats. Thans zijn de schuren van de molen bewoond en het molenlijf is de afgelopen jaren gerestaureerd. Het binnenwerk is nog compleet aanwezig, alleen de wieken, de kap en de stelling ontbreken. De particuliere eigenaar staat niet afwijzend tegenover compleet herstel van deze pittoresk gelegen molen.

Het Jonge Schaap is een houtzaagmolen aan de Zaanse Schans in de gemeente Zaanstad. De originele molen uit 1680 is in 1942 afgebroken. Hij stond in Zaandam, ten westen van de spoorlijn in het verlengde van de Stationsstraat. Tussen 2005 en 2007 is men bezig geweest met de bouw van een replica die een plaats heeft gekregen tussen de molens "De Zoeker" en "De Os" aan de Zaanse Schans. Ook dit is een voormalig molenerf want tussen ca. 1685 en 1798 draaide de oliemolen De Ster hier zijn wieken. Voor het maken van de replica is gebruikgemaakt van gedetailleerde tekeningen die Anton Sipman gemaakt had voordat die originele molen werd afgebroken. Ooit waren er in de Zaanstreek ongeveer 109 bovenkruier houtzaagmolens in bedrijf en Het Jonge Schaap is daarvan de laatste. Een andere bijzonderheid is dat het een van de acht zeskante molens in Nederland is en daarvan de enige houtzaagmolen. De molen heeft drie zaagramen, waarvan één schulpraam. Er zijn twee jijntakels aanwezig voor het op de zaagslee leggen van de boomstammen. Op 10 juli 2006 werd het opbouwen van het molenlichaam voltooid, waarvan onder andere de zeskantstijlen van Duits (omgeving Hannover) larikshout gemaakt zijn. De getrapte weeg is gemaakt van western redcedar. Medio december 2006 kwam de stelling gereed en is men begonnen met het rietdekken van het zeskant. Op 26 en 27 februari 2007 werden de kap geplaatst en de wieken gestoken. Al vrij snel na de plaatsing van kap en gevlucht was de molen draaivaardig, in de zomer van 2007 is de molen maalvaardig gemaakt. Op 27 september 2007 werd de molen officieel in gebruik gesteld. Het krukwiel is een rondsel met bolletrie schietstaven. De krukas is afkomstig van de machinefabriek Duyvis in Koog aan de Zaan. De krukasdelen zijn met vloeibare stikstof koud in elkaar geperst. De krukas is door de krukdeur in het zeskant net boven de krukzolder de molen ingeschoven en op de krukpollen geplaatst. Op 29 mei 2008 brak de krukas , waardoor er enige tijd niet meer gezaagd kon worden. Op 8 juli van dat jaar is de krukas weer teruggestoken, om op 24 september 2009 opnieuw te breken. De oorzaak voor de dubbele breuk lag meer dan waarschijnlijk in de moderne lagers die de krukas eerder had, deze waren minder soepel en hielden de krukas daarom te strak in het zeskant dat van nieuw hout is gemaakt en daarom nog kromp. Op 15 januari 2010 is de herstelde krukas teruggeplaatst en de molen is sindsdien weer vol in bedrijf. Op 26 juli 2016 is de krukas echter voor de derde keer gebroken. De stalen roeden uit 2006 zijn van de Limburgse molenroedenfabrikant Derckx. De binnenroede is 20,50 meter lang en heeft het productienummer 1007. De buitenroede is 20,68 meter lang en heeft nummer 1008. De gietijzeren bovenas van de fabrikant Enthoven stamt uit 1849. Naast het opschrift L.I. Enthoven & Co TE S HAGE staat op de bovenas ook de naam De Verwachting en Gebr.'s Tak en Co. Voordat deze as in Het Jonge Schaap terechtkwam heeft hij eerst in houtzaagmolen De Verwachting in Middelburg dienstgedaan. Toen deze in 1891 gesloopt werd is de as overgeplaatst naar korenmolen De Kroon in Arnhem om daar tot 1998 dienst te doen. In dat jaar werd De Kroon opgeknapt waarbij een wieksysteem aangelegd werd waarbij het doorboren van de as noodzakelijk is. Het risico op asbreuk werd bij deze oude as te groot geacht en zodoende verdween de as uit de molen, om in 2007 in zijn oude bestaan dienst te doen in molen nummer drie: Het Jonge Schaap. Het hals- en penlager zijn toen ook opnieuw afgedraaid. De vang, waarmee de molen stilgezet wordt, is een stutvang. Om het bovenwiel zitten als voering eikenhouten schaaldelen, waarop de vangblokken aangrijpen. De kap draait op een neutenkruiwerk. Het Jonge Schaap is wanneer deze geopend is tegen een kleine betaling te bezichtigen. In het gebouw naast de molen wordt een film over de opbouw vertoond en onder in de molen is een expositie over het oude zaagmolenaarsleven. Het molencomplex is eigendom van de Vereniging De Zaansche Molen.

De Gortershoek in Zaandijk is een historische Zaanse buurt aan de Zaan. Vanwege de Zaanse houten bebouwing en de ligging tegenover de Zaanse Schans is het een beschermd dorpsgezicht. Ook de molen De Bleeke Dood, het Honig Breethuis en pakhuis het Weefhuis is hier aan de Zaan te vinden.

De Zoeker is een oliemolen aan de Kalverringdijk op de Zaanse Schans, in de gemeente Zaanstad. De molen is de enige nog dagelijks in bedrijf zijnde oliemolen. In de Zaanstreek is het een van de vijf overgebleven oliemolens. De molen werd oorspronkelijk rond 1676 gebouwd in Zaandijk waar hij ten zuiden van de Sluissloot stond, ten westen van de latere spoorlijn Amsterdam – Uitgeest. De molen bleef met enkele onderbrekingen tot 1968 op deze plek in gebruik. In augustus 1968 volgde een spectaculaire verplaatsing waarbij het achtkant 's nachts over de bovenleiding van de spoorlijn werd getild. Aan de Zaan werd op een perceel waar ooit oliemolen De Wind stond een plek gevonden voor de molen. De Zoeker is op deze plek op de Zaanse Schans een trekpleister geworden. De molen draait 's zomers dagelijks op professionele basis. Later is in Zaandijk een school vernoemd naar de oliemolen. De molen is eigendom van de Vereniging De Zaansche Molen.

Gezicht Zaandijk is een van rijkswege beschermd dorpsgezicht in Zaandijk in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De procedure voor aanwijzing werd gestart op 4 oktober 1979. Het gebied werd op 12 oktober 1982 definitief aangewezen. Het beschermd gezicht beslaat een oppervlakte van 10 hectare. Panden die binnen een beschermd gezicht vallen krijgen niet automatisch de status van beschermd monument. Wel zal de gemeente het bestemmingsplan aanpassen om nieuwe ontwikkelingen in het gebied te reguleren. De gezichtsbescherming richt zich op de stedenbouwkundige en cultuurhistorische waardering van een gebied en wil het toekomstig functioneren daarvan veiligstellen.

De Zaanse Schans is een in 1963 opgerichte historische Zaanse buurt in de gemeente Zaanstad met daarheen verplaatste rijksmonumentale houten gebouwen en industriemolens uit de Zaanstreek. In de loop der tijd is het aangevuld met diverse cultuurhistorische musea, ambachtswinkels en horeca. Het ligt in de Kalverpolder, een beschermd veenweidelandschap aan de Zaan, tegenover het dorp Zaandijk. Dit architectonische reservaat voor Zaanse houtbouw is vanwege de architectuurhistorische en landschappelijke waarde een beschermd dorpsgezicht. De Zaanse Schans heeft zich ontwikkeld tot internationale toeristische bestemming met jaarlijks enkele miljoenen bezoekers: in 2016 waren er 1,8 miljoen, in 2017 2,2 miljoen. In 2024 was het aantal gestegen tot 2,6 miljoen.

De Kat is de enige werkende overgebleven windverfmolen ter wereld. De molen staat aan de Zaanse Schans in de gemeente Zaanstad. In totaal hebben ca. 50 verfmolens het Zaanse land gesierd.

De Huisman is een kleine achtkante stellingmolen aan de Zaanse Schans in de gemeente Zaanstad. De Huisman staat sinds 1955 op het pakhuis De Haan aan de Zaanse Schans. Hiervoor stond de molen waarschijnlijk sinds 1786 aan het Blauwe Pad, tegenwoordig Claude Monetstraat, in Zaandam. De molen, die een bescheiden vlucht van 11,5 meter heeft, kende tijdens zijn werkzame jaren verschillende bestemmingen als snuifmolen (tabaksmolen), mosterdmolen en zaagmolen. Aan de Zaanse Schans is de molen nu ingericht als specerijmolen, met het binnenwerk van specerijenmolen Het Indiës Welvaren, de huidige molen De Jonge Dirk. De molen was voor de grote restauratie volledig bedrijfsvaardig voor de mosterdproductie maar er werd een moderne installatie voor de mosterdbereiding gebruikt. De molen is eigendom van de Vereniging De Zaansche Molen. In januari 2010 is begonnen met de verbouwing van De Huisman. De moderne mosterdmakerij is voor dit doel verplaatst naar een industrieterrein in Wormerveer. Naast het pakhuis De Haan is een nieuw deel gebouwd waarop in december 2010 het achtkant is geplaatst. In dit nieuwe gedeelte staan 3 koppels kantstenen opgesteld die zowel elektrisch als met windkracht aangedreven kunnen worden. De aandrijving gebeurt gedeeltelijk door aandrijfriemen en gedeeltelijk door kamwielen. Een van de koppelkantstenen bestaat uit houten kantstenen. Het pakhuis 'De Haan' is ongeveer 30 cm omhooggebracht en heeft een nieuwe fundering gekregen. In dit pakhuis is nu een specerijenwinkel gevestigd. Op 16 september 2011 heeft Z.K.H. prins Friso als Beschermheer van De Hollandsche Molen het complex in zijn nieuwe gedaante officieel in gebruik gesteld. Het voormalige pakhuis en de begane grond van de molen zijn vrij toegankelijk.

De (Gekroonde) Poelenburg is een houtzaag-paltrokmolen aan de Zaanse Schans in de Nederlandse gemeente Zaanstad (provincie Noord-Holland). De molen heeft een bewogen leven achter de rug. De oorspronkelijke Poelenburg werd waarschijnlijk voor 1731 gebouwd in wat toen Oostzaandam werd genoemd, sinds 1811 onderdeel van de stad Zaandam. Nadat de molen in 1903 was afgebrand, werd de paltrok 'De Locomotief' in 1904 op de plek van de Poelenburg neergezet. 'De Locomotief' was in 1866/'67 in Koog aan de Zaan gebouwd. 'De Locomotief' ging vanaf de verplaatsing door het leven als 'De Gekroonde Poelenburg'. De molen was tot begin jaren vijftig van de 20e eeuw in bedrijf en raakte daarna snel in verval. De molen werd op zijn oorspronkelijke standplaats niet gerestaureerd maar werd in 1964 overgeplaatst naar de toen in aanbouw zijnde Zaanse Schans en werd daar van de grond af aan weer opgebouwd. De molen verloor daarbij de oorspronkelijke oud-Zaans-groene kleurstelling en werd zwart geteerd. Op het erf waar de molen staat, heeft eeuwenlang de pelmolen De Grootvorst gestaan, die op 28 maart 1928 is afgebrand. Volgens molenkenner Pieter Boorsma hebben er in de Zaanstreek ongeveer 237 paltrokken gestaan, waarvan alleen de Gekroonde Poelenburg en De Held Jozua nog over zijn. In 2005 onderging de molen in opdracht van de eigenaar de Vereniging De Zaansche Molen een grote restauratie waarbij het houtwerk weer in de oorspronkelijke potdekseling werd aangebracht. Het nieuwe houtwerk werd bij deze gelegenheid tevens weer voorzien van de oude kleur, waardoor de molen in plaats van een sobere, zwarte verschijning een van de kleurigste gebouwen aan de Schans geworden is. De originele gietijzeren bovenas uit 1866 met nummer 430, van ijzergieterij De Prins van Oranje, zit nog steeds in de molen. De molen heeft een zaagraam met schulpraam, met in het midden alleen een zaagraam en aan de andere kant alleen een schulpraam. De 20,30 m lange roeden van het fabricaat Beudeker zijn in mei 1963 gemaakt. Bij een inspectie van de roeden in het voorjaar van 2014 bleken de roeden slechter te zijn dan vooraf werd gedacht. Op 28 januari 2015 zijn twee nieuwe, 20.36 m lange roeden gestoken gemaakt door Vaags met de roenummers 326 (buitenroede) en 327 (binnenroede).

De Kaatmolen is een weidemolen aan de Kalverringdijk in de Kalverpolder nabij de Zaanse Schans in de Nederlandse gemeente Zaanstad. De molen komt oorspronkelijk uit het Westzijderveld. De bijnaam Kaatmolen dankt hij aan zijn voormalige eigenaar, Piet Kaat. Het molentje is uitgerust met een waaierpomp en heeft de status gemeentelijk monument.