Positie bij Spaarndam

Oud Spaarndam, vaak ook Spaarndam-West, en officieel in het BAG ingeschreven als: Spaarndam gem. Haarlem, is het oude westelijke gedeelte van het dubbeldorp Spaarndam en is sinds 1927 een dorpskern en buurt binnen de gemeente Haarlem, in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Het overige en grotere deel van het dorp ligt in de gemeente Haarlemmermeer. Spaarndam-West, dat op de linkeroever van het Spaarne ligt, is het oudste gedeelte van het dorp. Het is ontstaan op de dam die gebouwd is op de plaats waar het Noorder Buiten Spaarne in het IJ uitmondde. Hier is ook de naam van het dorp uit ontstaan: Spaarndam: dam in het Spaarne. Er bevindt zich een schilderachtig dorpscentrum dat rond een oude schutsluis, de Kolksluis uit 1280, is gesitueerd. Deze sluis was voor de scheepvaart de verbinding tussen Haarlem (via het Spaarne) en Amsterdam (via het IJ). In 2009 is deze sluis weer in gebruik genomen. Hiermee is deze sluis de oudste nog werkende schutsluis in Europa. Aan de zuidwestkant van het dorp bevindt zich het Gemaal Spaarndam, een van de boezemgemalen van het Hoogheemraadschap Rijnland. Verder bevinden zich bij het dorp twee forten, Fort benoorden Spaarndam en Fort bezuiden Spaarndam, die deel uitmaken van de Stelling van Amsterdam.

Spaarndam is sinds 2016 een wijk binnen de gemeente Haarlem. Tot aan 2016 hoorde deze wijk bij de grotere wijk Oud Schoten en Spaarndam, en was Spaarndam een buurt binnen deze wijk. De wijk Spaarndam is opgedeeld in de buurten Oude Spaarndammerpolder en Oud Spaarndam.

De Kolksluis is de oudste nog werkende sluis van Europa, gelegen in Spaarndam in de Nederlandse gemeente Haarlem. Aan de noordzijde van de Kolksluis ligt het IJ en ten zuiden ervan ligt het Spaarne.

De Balkbrug, in de wandeling ook wel De Balk genoemd, is een ophaalbrug in het Noord-Hollandse dorp Spaarndam. De brug ligt in Oud Spaarndam, dat tot de gemeente Haarlem behoort. De brug overspant de Kolk. En verbindt de Westkolk met de Oostkolk. De brug staat in het BAG, sinds 1997 officieel ingeschreven als De Balkbrug en betreft een gemeentelijk monument.

Het Fort benoorden Spaarndam is een fort van de Stelling van Amsterdam. Het is gelegen ten noorden van Spaarndam-West, bij het Zijkanaal B.

De Woerdersluis is een voormalige spuisluis en Rijksmonument in Spaarndam. De Woerdersluis is overwelfd en werd gebouwd in 1611 in hardsteen. De Woerdersluis verving de oorspronkelijke drie houten sluisjes, waarvan er een in 1364 al vervallen was. De kolkwijdte van de sluis is 6,25 m. De sluis heeft twee paar deuren. Door de aanwezigheid van dwarsbalken was het niet mogelijk de sluis voor het schutten van vaartuigen te gebruiken. Oorspronkelijk loosde de sluis onder vrij verval vanuit de Rijnlandse boezem naar het IJ, dat destijds verbonden was met de Zuiderzee, waardoor er eb- en vloed bewegingen waren. Inmiddels is het waterniveau in het IJ hoger geworden dan dat in de Rijnlandse boezem, waardoor de functie van de spuisluis verdween en werd overgenomen door Boezemgemaal Spaarndam. Bij de sluis staat een beeldje van de held van Haarlem (Hansje Brinker), waar veel toeristen op af komen. Het beeld is gemaakt door Grada Rueb in 1950. Ten westen van de Woerdersluis ligt de Kolksluis, ten oosten de Grote Sluis.

Gezicht Spaarndam is een van rijkswege beschermd dorpsgezicht in Spaarndam in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De procedure voor aanwijzing werd gestart op 28 oktober 1969. Het gebied werd op 20 januari 1971 definitief aangewezen. Het beschermd gezicht beslaat een oppervlakte van 10,4 hectare en ligt binnen de gemeenten Haarlem en Haarlemmermeer. Panden die binnen een beschermd gezicht vallen krijgen niet automatisch de status van beschermd monument. Wel zal de gemeente het bestemmingsplan aanpassen om nieuwe ontwikkelingen in het gebied te reguleren. De gezichtsbescherming richt zich op de stedenbouwkundige en cultuurhistorische waardering van een gebied en wil het toekomstig functioneren daarvan veiligstellen.

Het Fort bezuiden Spaarndam is een fort van de Stelling van Amsterdam. Het is gelegen ten zuidwesten van Spaarndam-West, aan het Noorder Buiten Spaarne. Dit fort was oorspronkelijk bedoeld om Amsterdam te verdedigen tegen een potentiële aanvaller. Het fort is gerestaureerd en herbergt onder meer een kunstgalerie en een café.

Het Boezemgemaal Spaarndam is een in 1844 gebouwd boezemgemaal met schepraderen in Spaarndam ten behoeve van de Rijnlandse boezem. Het water wordt vanaf het Noorder Buiten Spaarne en de Mooie Nel, via een boezemkanaal uitgeslagen op het IJ. Deze maakt met Zijkanaal C deel uit van de boezem van het Noordzeekanaal.

Zijkanaal B is een kanaal in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Het is een van de zijtakken van het Noordzeekanaal. Het zijkanaal volgt het verloop van de oude zeedijk die de Velserbroekpolder beschermde tegen het water van het IJ. Vanuit het IJ bij Spaarndam loopt het kanaal naar het noordwesten. Het is echter als gevolg van afdamming niet meer met het Noordzeekanaal verbonden. Bovendien is door aanleg van de huidige Rijksweg A9 (toen Rijksweg 6) tussen het Rottepolderplein en Velsen het kanaal in tweeën gedeeld. Het zijkanaal was ook noodzakelijk voor de afvoer van water uit de Velserbroekpolder dat door het gemaal Velserbroek werd uitgeslagen. Omgekeerd kon ook water uit het kanaal de polder worden ingelaten. Het kanaal, gelegen in het Recreatiegebied Spaarnwoude, heeft nog een recreatieve functie en liggen er in het zuidelijk deel woonboten. In de jaren zeventig legden de eerste woonboten aan. De eigenaren waren vrijbuiters en conformeerden zich niet aan de maatschappelijke regels. Het was primitief, maar goedkoop wonen want de overheid legde geen heffingen op, uit angst dat de bewoners er rechten aan zouden ontlenen. De bewoners van Spaarndam probeerden aanvankelijk de boten weg te krijgen, maar het verzet doofde en de woonboten liggen er nog. Eind 1998 kwamen lokale en regionale overheden met nieuwe plannen. De boten werden geaccepteerd en aangesloten op riolering, gas, water en elektriciteit. Ten westen van het kanaal liggen de Noord Spaarndammerpolder en de Velserbroekpolder met Velserbroek, ten oosten de Zuid Spaarndammerpolder.

De Grote Sluis in Spaarndam is een schutsluis tussen het Spaarne (Noorder Buiten Spaarne) en het IJ. De eerste Grote of Haarlemmer Sluis werd in 1569 gebouwd als alternatief voor de Kleine Haarlemmersluis. De sluis werd verschillende malen vervangen en gemoderniseerd. In de periode 2009-2011 is de sluis geheel vernieuwd en langer en smaller geworden. De Grote Sluis vervangt sinds 1927 de westelijker gelegen Kolksluis. Voor de renovatie van de Grote Sluis werd de monumentale oude sluis in 2009 weer in gebruik genomen voor de pleziervaart. Sindsdien is deze sluis van belang omdat door het kleinere volume van de sluiskolk er minder brak water per schutting op het Spaarne komt. Tussen de Kolksluis en de Grote Sluis ligt een oude spuisluis die niet meer in gebruik is, de Woerdersluis. De Grote Sluis vormt de grens tussen Spaarndam-West en Spaarndam-Oost en tussen de gemeenten Haarlem en Haarlemmermeer. De sluis zelf valt inclusief de kades onder Haarlem. Het Spaarne staat, via de Mooie Nel en de Liede in open verbinding met de Ringvaart van de Haarlemmermeer. Het IJ staat via Zijkanaal C in open verbinding met het (zilte) Noordzeekanaal. Maximale schutmaat voor schepen in de sluis is 105m lang, 9,5m breed en een diepgang van 3m.

Het Gemeenlandshuis Spaarndam was een van de historische gemeenlandshuizen van het Hoogheemraadschap van Rijnland, aan de Spaarndammerdijk bij het dorp Spaarndam. Voor de regelmatig door het water bedreigde dijk en de nabijheid van de sluizen in Spaarndam was hier behoefte aan een vergaderplaats van het bestuur van Rijnland en woonhuis voor de opziener. Bekende waterstaatkundigen als Brunings, Conrad en Cruquius hebben in dit huis gewoond. Ook was er een timmerhuis (timmerwerkplaats) en opslag voor dijkmaterialen. Aanvankelijk stond hier het 'Huis te Oosterwaal' uit 1552. In 1641 werd dit uitgebreid met het nog bestaande Gemeenlandshuis Spaarndam, waarna het oude huis tussen 1728 en 1805 werd gesloopt. Na de inpoldering van het IJ en de aanleg van het Noordzeekanaal verminderde het belang van het huis. Het Gemeenlandshuis Spaarndam is sinds 1973 Rijksmonument.