Spaarndam (wijk)

De Kolksluis is de oudste nog werkende sluis van Europa, gelegen in Spaarndam in de Nederlandse gemeente Haarlem. Aan de noordzijde van de Kolksluis ligt het IJ en ten zuiden ervan ligt het Spaarne.

De Balkbrug, in de wandeling ook wel De Balk genoemd, is een ophaalbrug in het Noord-Hollandse dorp Spaarndam. De brug ligt in Oud Spaarndam, dat tot de gemeente Haarlem behoort. De brug overspant de Kolk. En verbindt de Westkolk met de Oostkolk. De brug staat in het BAG, sinds 1997 officieel ingeschreven als De Balkbrug en betreft een gemeentelijk monument.

Oud Spaarndam, vaak ook Spaarndam-West, en officieel in het BAG ingeschreven als: Spaarndam gem. Haarlem, is het oude westelijke gedeelte van het dubbeldorp Spaarndam en is sinds 1927 een dorpskern en buurt binnen de gemeente Haarlem, in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Het overige en grotere deel van het dorp ligt in de gemeente Haarlemmermeer. Spaarndam-West, dat op de linkeroever van het Spaarne ligt, is het oudste gedeelte van het dorp. Het is ontstaan op de dam die gebouwd is op de plaats waar het Noorder Buiten Spaarne in het IJ uitmondde. Hier is ook de naam van het dorp uit ontstaan: Spaarndam: dam in het Spaarne. Er bevindt zich een schilderachtig dorpscentrum dat rond een oude schutsluis, de Kolksluis uit 1280, is gesitueerd. Deze sluis was voor de scheepvaart de verbinding tussen Haarlem (via het Spaarne) en Amsterdam (via het IJ). In 2009 is deze sluis weer in gebruik genomen. Hiermee is deze sluis de oudste nog werkende schutsluis in Europa. Aan de zuidwestkant van het dorp bevindt zich het Gemaal Spaarndam, een van de boezemgemalen van het Hoogheemraadschap Rijnland. Verder bevinden zich bij het dorp twee forten, Fort benoorden Spaarndam en Fort bezuiden Spaarndam, die deel uitmaken van de Stelling van Amsterdam.

De Woerdersluis is een voormalige spuisluis en Rijksmonument in Spaarndam. De Woerdersluis is overwelfd en werd gebouwd in 1611 in hardsteen. De Woerdersluis verving de oorspronkelijke drie houten sluisjes, waarvan er een in 1364 al vervallen was. De kolkwijdte van de sluis is 6,25 m. De sluis heeft twee paar deuren. Door de aanwezigheid van dwarsbalken was het niet mogelijk de sluis voor het schutten van vaartuigen te gebruiken. Oorspronkelijk loosde de sluis onder vrij verval vanuit de Rijnlandse boezem naar het IJ, dat destijds verbonden was met de Zuiderzee, waardoor er eb- en vloed bewegingen waren. Inmiddels is het waterniveau in het IJ hoger geworden dan dat in de Rijnlandse boezem, waardoor de functie van de spuisluis verdween en werd overgenomen door Boezemgemaal Spaarndam. Bij de sluis staat een beeldje van de held van Haarlem (Hansje Brinker), waar veel toeristen op af komen. Het beeld is gemaakt door Grada Rueb in 1950. Ten westen van de Woerdersluis ligt de Kolksluis, ten oosten de Grote Sluis.

Gezicht Spaarndam is een van rijkswege beschermd dorpsgezicht in Spaarndam in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De procedure voor aanwijzing werd gestart op 28 oktober 1969. Het gebied werd op 20 januari 1971 definitief aangewezen. Het beschermd gezicht beslaat een oppervlakte van 10,4 hectare en ligt binnen de gemeenten Haarlem en Haarlemmermeer. Panden die binnen een beschermd gezicht vallen krijgen niet automatisch de status van beschermd monument. Wel zal de gemeente het bestemmingsplan aanpassen om nieuwe ontwikkelingen in het gebied te reguleren. De gezichtsbescherming richt zich op de stedenbouwkundige en cultuurhistorische waardering van een gebied en wil het toekomstig functioneren daarvan veiligstellen.

Het Boezemgemaal Spaarndam is een in 1844 gebouwd boezemgemaal met schepraderen in Spaarndam ten behoeve van de Rijnlandse boezem. Het water wordt vanaf het Noorder Buiten Spaarne en de Mooie Nel, via een boezemkanaal uitgeslagen op het IJ. Deze maakt met Zijkanaal C deel uit van de boezem van het Noordzeekanaal.

Het Fort bezuiden Spaarndam is een fort van de Stelling van Amsterdam. Het is gelegen ten zuidwesten van Spaarndam-West, aan het Noorder Buiten Spaarne. Dit fort was oorspronkelijk bedoeld om Amsterdam te verdedigen tegen een potentiële aanvaller. Het fort is gerestaureerd en herbergt onder meer een kunstgalerie en een café.

De Positie bij Spaardam is een militair verdedigingswerk uit het begin van de 20e eeuw bestaande uit Fort benoorden Spaarndam, Fort bezuiden Spaarndam, een liniewal en twee nevenbatterijen om de toegangsweg naar Amsterdam af te sluiten.

De Grote Sluis in Spaarndam is een schutsluis tussen het Spaarne (Noorder Buiten Spaarne) en het IJ. De eerste Grote of Haarlemmer Sluis werd in 1569 gebouwd als alternatief voor de Kleine Haarlemmersluis. De sluis werd verschillende malen vervangen en gemoderniseerd. In de periode 2009-2011 is de sluis geheel vernieuwd en langer en smaller geworden. De Grote Sluis vervangt sinds 1927 de westelijker gelegen Kolksluis. Voor de renovatie van de Grote Sluis werd de monumentale oude sluis in 2009 weer in gebruik genomen voor de pleziervaart. Sindsdien is deze sluis van belang omdat door het kleinere volume van de sluiskolk er minder brak water per schutting op het Spaarne komt. Tussen de Kolksluis en de Grote Sluis ligt een oude spuisluis die niet meer in gebruik is, de Woerdersluis. De Grote Sluis vormt de grens tussen Spaarndam-West en Spaarndam-Oost en tussen de gemeenten Haarlem en Haarlemmermeer. De sluis zelf valt inclusief de kades onder Haarlem. Het Spaarne staat, via de Mooie Nel en de Liede in open verbinding met de Ringvaart van de Haarlemmermeer. Het IJ staat via Zijkanaal C in open verbinding met het (zilte) Noordzeekanaal. Maximale schutmaat voor schepen in de sluis is 105m lang, 9,5m breed en een diepgang van 3m.

Het Gemeenlandshuis Spaarndam was een van de historische gemeenlandshuizen van het Hoogheemraadschap van Rijnland, aan de Spaarndammerdijk bij het dorp Spaarndam. Voor de regelmatig door het water bedreigde dijk en de nabijheid van de sluizen in Spaarndam was hier behoefte aan een vergaderplaats van het bestuur van Rijnland en woonhuis voor de opziener. Bekende waterstaatkundigen als Brunings, Conrad en Cruquius hebben in dit huis gewoond. Ook was er een timmerhuis (timmerwerkplaats) en opslag voor dijkmaterialen. Aanvankelijk stond hier het 'Huis te Oosterwaal' uit 1552. In 1641 werd dit uitgebreid met het nog bestaande Gemeenlandshuis Spaarndam, waarna het oude huis tussen 1728 en 1805 werd gesloopt. Na de inpoldering van het IJ en de aanleg van het Noordzeekanaal verminderde het belang van het huis. Het Gemeenlandshuis Spaarndam is sinds 1973 Rijksmonument.

De Slokop is een rietgedekte houten buitenkruier op gemetselde voet aan de Lagedijk in Spaarndam-Oost. De molen dateert uit 1877. Hij bemaalde samen met de Liedemolen de Vereenigde Binnenpolder. Toen de laatste in 1927 een roede brak werd deze in 1928 vervangen door een vijzelgemaal, en werd de Slokop een hulpgemaal. In 1950 werd de molen stilgezet, en een jaar later verhuurd als woning. Bij een uitwendige restauratie in 1964 werd bijna al het binnenwerk verwijderd, zodat de molen totaal niet meer maalvaardig is. De buitenwaterloop was al in 1953, na de watersnoodsramp in Zeeland dichtgegooid. Tot 2003 draaide de Slokop regelmatig, daarna waren de roeden te slecht. Bij de restauratie van 2007/08 is de molen voorzien van nieuwe roeden. Sinds 1973 is de molen eigendom van Vereniging De Hollandsche Molen. Hij is bewoond en niet te bezoeken.

Het Fort benoorden Spaarndam is een fort van de Stelling van Amsterdam. Het is gelegen ten noorden van Spaarndam-West, bij het Zijkanaal B.