Museum Zaanse Tijd

De Ooijevaar (ook wel als De Ooievaar gespeld) is een oliemolen direct ten zuiden van de Zaanse Schans in de gemeente Zaanstad. Oorspronkelijk gebouwd in 1622 te Assendelft waar hij aan de Delft heeft gestaan ter hoogte van de Kerkbuurt, de molen had toen nog geen naam. De molen werd in 1670 gekocht door Cornelis Adriaansz van de Leij die de molen liet afbreken waarna hij op zijn huidige locatie werd herbouwd en is daarna in gebruik geweest voor het slaan van olie en later voor onder andere het malen van doppen en cacaoafval. De molen kwam in 1936 definitief buiten bedrijf. In 1955 ontfermde de Vereniging De Zaansche Molen zich over de molen en in 1956 werd de molen geheel gerestaureerd. Hierbij werd onder andere het complete bovenachtkant vervangen. Na restauraties in 1978 en kort na 2000 is de molen weer op vrijwillige basis in bedrijf. De biotoop van de molen is sterk aangetast door de grote fabriekshallen van Duyvis die naast de molen staan. Als gevolg van de ligging op het terrein van deze ondernemer kan de molen ook niet bezichtigd worden.

De Huisman is een kleine achtkante stellingmolen aan de Zaanse Schans in de gemeente Zaanstad. De Huisman staat sinds 1955 op het pakhuis De Haan aan de Zaanse Schans. Hiervoor stond de molen waarschijnlijk sinds 1786 aan het Blauwe Pad, tegenwoordig Claude Monetstraat, in Zaandam. De molen, die een bescheiden vlucht van 11,5 meter heeft, kende tijdens zijn werkzame jaren verschillende bestemmingen als snuifmolen (tabaksmolen), mosterdmolen en zaagmolen. Aan de Zaanse Schans is de molen nu ingericht als specerijmolen, met het binnenwerk van specerijenmolen Het Indiës Welvaren, de huidige molen De Jonge Dirk. De molen was voor de grote restauratie volledig bedrijfsvaardig voor de mosterdproductie maar er werd een moderne installatie voor de mosterdbereiding gebruikt. De molen is eigendom van de Vereniging De Zaansche Molen. In januari 2010 is begonnen met de verbouwing van De Huisman. De moderne mosterdmakerij is voor dit doel verplaatst naar een industrieterrein in Wormerveer. Naast het pakhuis De Haan is een nieuw deel gebouwd waarop in december 2010 het achtkant is geplaatst. In dit nieuwe gedeelte staan 3 koppels kantstenen opgesteld die zowel elektrisch als met windkracht aangedreven kunnen worden. De aandrijving gebeurt gedeeltelijk door aandrijfriemen en gedeeltelijk door kamwielen. Een van de koppelkantstenen bestaat uit houten kantstenen. Het pakhuis 'De Haan' is ongeveer 30 cm omhooggebracht en heeft een nieuwe fundering gekregen. In dit pakhuis is nu een specerijenwinkel gevestigd. Op 16 september 2011 heeft Z.K.H. prins Friso als Beschermheer van De Hollandsche Molen het complex in zijn nieuwe gedaante officieel in gebruik gesteld. Het voormalige pakhuis en de begane grond van de molen zijn vrij toegankelijk.

Gezicht Zaandijk is een van rijkswege beschermd dorpsgezicht in Zaandijk in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De procedure voor aanwijzing werd gestart op 4 oktober 1979. Het gebied werd op 12 oktober 1982 definitief aangewezen. Het beschermd gezicht beslaat een oppervlakte van 10 hectare. Panden die binnen een beschermd gezicht vallen krijgen niet automatisch de status van beschermd monument. Wel zal de gemeente het bestemmingsplan aanpassen om nieuwe ontwikkelingen in het gebied te reguleren. De gezichtsbescherming richt zich op de stedenbouwkundige en cultuurhistorische waardering van een gebied en wil het toekomstig functioneren daarvan veiligstellen.

De Zaanse Schans is een in 1963 opgerichte historische Zaanse buurt in de gemeente Zaanstad met daarheen verplaatste rijksmonumentale houten gebouwen en industriemolens uit de Zaanstreek. In de loop der tijd is het aangevuld met diverse cultuurhistorische musea, ambachtswinkels en horeca. Het ligt in de Kalverpolder, een beschermd veenweidelandschap aan de Zaan, tegenover het dorp Zaandijk. Dit architectonische reservaat voor Zaanse houtbouw is vanwege de architectuurhistorische en landschappelijke waarde een beschermd dorpsgezicht. De Zaanse Schans heeft zich ontwikkeld tot internationale toeristische bestemming met jaarlijks enkele miljoenen bezoekers: in 2016 waren er 1,8 miljoen, in 2017 2,2 miljoen. In 2024 was het aantal gestegen tot 2,6 miljoen.

De Gortershoek in Zaandijk is een historische Zaanse buurt aan de Zaan. Vanwege de Zaanse houten bebouwing en de ligging tegenover de Zaanse Schans is het een beschermd dorpsgezicht. Ook de molen De Bleeke Dood, het Honig Breethuis en pakhuis het Weefhuis is hier aan de Zaan te vinden.

In de Gecroonde Duyvekater in de Zaanse Schans is een uit 1658 daterend huis dat is ingericht als bakkerijmuseum met een bakkerswinkel en bakkerij. Het huis is een rijksmonument. De winkel heeft een negentiende-eeuwse inrichting, waaronder een gemarmerde vloer. De bakkerij heeft een authentieke stenen bakoven, gestookt op zaagsel of mot. De naam van het museum komt van een bekende Zaanse zoetbroodspecialiteit, de duivekater, die nog steeds in de streek wordt verkocht en als lekkernij wordt beschouwd. In de winkel worden oud-Hollandse bakkerijproducten en snoepgoed zoals chocolade, marsepein, speculaas, taaitaai en suikerwerk verkocht. Boven de voordeur bevindt zich een houten afbeelding van een duivekater. De naam hier gespeld met "ij" in plaats van "y".

De (Gekroonde) Poelenburg is een houtzaag-paltrokmolen aan de Zaanse Schans in de Nederlandse gemeente Zaanstad (provincie Noord-Holland). De molen heeft een bewogen leven achter de rug. De oorspronkelijke Poelenburg werd waarschijnlijk voor 1731 gebouwd in wat toen Oostzaandam werd genoemd, sinds 1811 onderdeel van de stad Zaandam. Nadat de molen in 1903 was afgebrand, werd de paltrok 'De Locomotief' in 1904 op de plek van de Poelenburg neergezet. 'De Locomotief' was in 1866/'67 in Koog aan de Zaan gebouwd. 'De Locomotief' ging vanaf de verplaatsing door het leven als 'De Gekroonde Poelenburg'. De molen was tot begin jaren vijftig van de 20e eeuw in bedrijf en raakte daarna snel in verval. De molen werd op zijn oorspronkelijke standplaats niet gerestaureerd maar werd in 1964 overgeplaatst naar de toen in aanbouw zijnde Zaanse Schans en werd daar van de grond af aan weer opgebouwd. De molen verloor daarbij de oorspronkelijke oud-Zaans-groene kleurstelling en werd zwart geteerd. Op het erf waar de molen staat, heeft eeuwenlang de pelmolen De Grootvorst gestaan, die op 28 maart 1928 is afgebrand. Volgens molenkenner Pieter Boorsma hebben er in de Zaanstreek ongeveer 237 paltrokken gestaan, waarvan alleen de Gekroonde Poelenburg en De Held Jozua nog over zijn. In 2005 onderging de molen in opdracht van de eigenaar de Vereniging De Zaansche Molen een grote restauratie waarbij het houtwerk weer in de oorspronkelijke potdekseling werd aangebracht. Het nieuwe houtwerk werd bij deze gelegenheid tevens weer voorzien van de oude kleur, waardoor de molen in plaats van een sobere, zwarte verschijning een van de kleurigste gebouwen aan de Schans geworden is. De originele gietijzeren bovenas uit 1866 met nummer 430, van ijzergieterij De Prins van Oranje, zit nog steeds in de molen. De molen heeft een zaagraam met schulpraam, met in het midden alleen een zaagraam en aan de andere kant alleen een schulpraam. De 20,30 m lange roeden van het fabricaat Beudeker zijn in mei 1963 gemaakt. Bij een inspectie van de roeden in het voorjaar van 2014 bleken de roeden slechter te zijn dan vooraf werd gedacht. Op 28 januari 2015 zijn twee nieuwe, 20.36 m lange roeden gestoken gemaakt door Vaags met de roenummers 326 (buitenroede) en 327 (binnenroede).

De Hadel is een wipmolen aan de Zaanse Schans, in de Nederlandse gemeente Zaanstad. Deze weidemolen maalt het water in de sloten rond, om het zodoende te verversen. Hij bemaalt dus niet echt meer een polder. De molen komt oorspronkelijk uit Broerdijk, nabij Midwoud en diende daar als onderbemaling voor een deel van het waterschap de Vier Noorder Koggen. In 1958 is hij verplaatst naar Benningbroek om vervolgens doorverkocht te worden aan Stichting de Zaanse Schans. De molen heeft door uitbreidingen op de Zaanse Schans een slechte windvang, maar draait evengoed regelmatig. Hij is tot op enkele meters te benaderen. De Hadel is een gemeentelijk monument.

De Windhond is een kleine stellingmolen op de Zaanse Schans in de gemeente Zaanstad. Het molentje is gebouwd in 1890 gebouwd door Jan Zwart als verjaarscadeau voor zijn 7-jarige zoon Tijmen. Dit soort molentjes werden vaak gebouwd voor de jeugd, die daarmee een handeltje in biksteen konden drijven. De Windhond is de laatste originele biksteenmolen in de Zaanstreek. Na omzwervingen via het Blauwe Pad, waar het als lattenpikker functioneerde, en het Mr. Cornelispad, beide in Zaandam is de molen uiteindelijk in 1965 geschonken aan Stichting de Zaanse Schans. De zagerij is toen verdwenen, maar de negen stampers voor biksteen zijn wel meegegaan. In 1980 is er nog een slijpsteentje bijgeplaatst. De molen heeft de status gemeentelijk monument en is geregeld in bedrijf.

ZVV Zaandijk is een Nederlandse amateurvoetbalclub uit Zaandijk. Het eerste zondag elftal van de club komt uit in de Vierde klasse zondag van het KNVB district West I (seizoen 2020/21). In het seizoen 2020/21 komt het zaterdagelftal uit in Vierde klasse zaterdag. ZVV Zaandijk speelt op het Sportpark Schanszicht in Zaandam.

De Bleeke Dood, ook wel De Dood, is een van de twee overgebleven korenmolens in de Zaanstreek. De molen staat in Zaandijk schuin tegenover de Zaanse Schans, op de hoek Guisweg /Lagedijk. Deze molen aan de Zaan is de oudste nog bestaande houten stellingmolen van Nederland. De windbrief dateert van 1656, tevens het bouwjaar. De molen was tot 1931 op windkracht in bedrijf, maar heeft tussentijds bijna het onderspit moeten delven bij een zware brand in 1922. In 1931 werd het wiekenkruis verwijderd en werd er verder op de motor gemalen. Enkele jaren later verdwenen ook het staartwerk en de stelling. In 1955 echter werd onder de nieuwe eigenaar de Vereniging De Zaansche Molen de molen maalvaardig gemaakt en op windkracht in bedrijf gesteld. De molen is sinds 1967 een rijksmonument. Na een restauratie in 2000 is de molen weer geheel bedrijfsvaardig en wordt er elke vrijdag meel gemalen dat beneden in de winkel wordt verkocht. De molenaar is tevens molenmaker en woont onder in de molen, in een woning die zich deels in de molen en deels in een aanbouw bevindt.

De Kat is de enige werkende overgebleven windverfmolen ter wereld. De molen staat aan de Zaanse Schans in de gemeente Zaanstad. In totaal hebben ca. 50 verfmolens het Zaanse land gesierd.