Groot Heiligland

Het ABC Architectuurcentrum Haarlem is een centrum voor architectuur en stedenbouwkunde in Haarlem dat zich richt op het bevorderen van interesse in en het behoud van het architectonisch erfgoed van Zuid-Kennemerland. Het wordt ook wel afgekort tot ABC of ABC Haarlem, waarbij ABC staat voor Architectuur- en Bouwhistorisch Centrum. Het ABC is gevestigd aan het Groot Heiligland 47, in de voormalige polikliniek van het St. Elisabeth's Gasthuis. Het ligt schuin tegenover het Frans Hals Museum en deelt de entree met het naastgelegen Verwey Museum Haarlem. Het ABC werd als stichting opgericht in 1989 en heeft als doel om zowel geïnteresseerden als professionals in de bouw- en ruimtelijke sector te informeren over actuele ontwikkelingen en grootschalige ruimtelijke plannen in de regio Haarlem. In november 2008 trad architectuurhistoricus Gabriël Verheggen aan als directeur van het centrum, als opvolger van Ellen Siebert. Het centrum biedt een combinatie van vaste en wisselende tentoonstellingen. De semi-permanente expositie Haarlem in de steigers belicht de ontwikkelingen in de zeven aangewezen ontwikkelzones van de stad, alsmede andere ruimtelijke ontwikkelingen in Haarlem en de regio. Daarnaast organiseert het centrum met regelmaat tijdelijke exposities en publieksactiviteiten zoals lezingen, symposia, discussies en workshops. Zo verzorgt het ABC de Haarlemse programmering van de jaarlijkse Dag van de Architectuur. Het ABC is officieel geen museum, aangezien het geen vaste collectie heeft en zich niet bezighoudt met collectievorming. Toch is het centrum door de Museumvereniging erkend als gelieerd lid en sinds 1 juli 2018 toegankelijk met de Museumkaart. Het team bestaat uit vijf parttime medewerkers; overige werkzaamheden, waaronder de ontvangst, worden verricht door een groep vrijwilligers. Het centrum is van dinsdag tot en met zaterdag geopend van 12:00 tot 17:00 uur en op zondag van 13:00 tot 17:00 uur.

Verwey Museum Haarlem is een museum in Haarlem over de historie en het culturele erfgoed van Haarlem en Zuid-Kennemerland. Het stadsmuseum is gevestigd in het historische centrum van Haarlem aan het Groot Heiligland 47, schuin tegenover het Frans Hals Museum en naast het ABC Architectuurcentrum Haarlem.

Het Frans Hals Museum (vroeger Stedelijk Museum van Haarlem) is een Nederlands museum in de Noord-Hollandse stad Haarlem, opgericht in 1862, dat bekendstaat als het kunstmuseum van Haarlem. De collectie is gebaseerd op de rijke verzameling van de stad zelf, die vanaf de 16de eeuw is opgebouwd. Het museum bezit honderden schilderijen, waaronder meer dan een dozijn van Frans Hals, aan wie het museum zijn naam dankt. Het Frans Hals Museum heeft twee historische locaties in de Haarlemse binnenstad: de hoofdlocatie aan het Groot Heiligland en Locatie Hal aan de Grote Markt, samengesteld uit de naast elkaar gelegen 17de-eeuwse Vleeshal en 19de-eeuwse Verweyhal. Aan het Groot Heiligland staat het 17de-eeuwse Oudemannenhuis met regentenkamers. Hier bevinden zich de beroemde schilderijen van Frans Hals en andere oude, moderne en hedendaagse kunst en het museumcafé. In Locatie Hal worden regelmatig tentoonstellingen met moderne en hedendaagse kunst georganiseerd.

Hof is een museumgebouw gebouwd in 1913 in Haarlem in gebruik door het Frans Hals Museum voor het tentoonstellen van hun collectie van de Gouden Eeuw. Het complex is gebouwd rondom het hoofdgebouw en tuin van het voormalige Oudemannenhuis aan het Groot Heiligland. Het gebouw is in vroeg-17e-eeuwse stijl historiserend gebouwd naar een ontwerp van stadsarchitect Lucas Christiaan Dumont op de historische plattegrond. Op 14 mei 1913 werd het museum geopend. Het Stedelijk Museum werd later genoemd naar Haarlems beroemdste kunstenaar: Frans Hals. De gemeente kocht in 1908 het Oudemannenhuis van de kerk om er de stedelijke kunstcollectie onder te brengen die voorheen tentoongesteld werd in het stadhuis. Het hoofdgebouw werd hierbij behouden. De vleugels van het gebouw werden gesloopt en in neorenaissancestijl weer opgebouwd naar een ontwerp van stadsarchitect L.C Dumont. De oorspronkelijke plattegrond, de toegangspoort en het hoofdgebouw bleven gehandhaafd.

Het Oudemannenhuis in Haarlem was een bejaardenhuis voor mannen aan het Groot Heiligland, dat in 1609 in gebruik werd genomen. In het gebouw is sinds 1913 het Frans Hals Museum gevestigd. Het Oudemannenhuis was geen armlastige instelling, getuige de toegangspoort, die is versierd met pilasters, een cartouche met wapenschilden en bovenop een beeld van een oude man. Het oudemannenhuis werd destijds zo mooi gevonden dat men schreef: het ‘Oldemannenhuys schijnt veel eerder een Paleis van een Prince’. Het gebouw lag rondom een binnentuin, die in 17e-eeuwse stijl is aangelegd. Ook de typisch Hollandse trapgevels herinneren aan die periode.

De Heiliglanden is een buurt in de Haarlemse wijk Oude Stad in stadsdeel Haarlem-Centrum. De buurt is vernoemd naar de twee straten die de buurt in noord-zuidelijke richting doorsnijden; Groot Heiligland en Klein Heiligland. De buurt is gelegen in de zuidoosthoek van de Oude Stad. De buurt wordt in het noorden begrensd door de Gedempte Oude Gracht, in het oosten door het Spaarne, het zuiden door de Kampersingel en in het westen loopt de grens dwars door de Grote Houtstraat. In de buurt is het Frans Halsmuseum en Museum Haarlem te vinden. Tevens bevindt zich parkeergarage de Kamp in deze buurt. De buurt wordt vertegenwoordigd door de wijkraad Heiliglanden De Kamp.

De Egelantier, het voormalige Sint Elisabeth Gasthuis of Groote Gasthuis, en van 1973 tot 1991 Elisabeth Gasthuis (EG), is een voormalig ziekenhuiscomplex aan de Gasthuisvest in de Nederlandse stad Haarlem. Het gebouwencomplex huisvestte omstreeks 1990 onder meer Museum Haarlem en het ABC Architectuurcentrum. Door de stadsbrand van 1576 werd het Oude Gasthuis op de Botermarkt in de as gelegd, net als een groot deel van de rest van de stad. Hierna mocht er van het stadsbestuur een nieuw ziekenhuis aan de Gasthuisvest en het Groot Heiligland gebouwd worden dat in 1581 officieel in gebruik werd genomen. In 1973 verhuisde het ziekenhuis naar Schalkwijk en veranderde de naam in Elisabeth Gasthuis (EG). Dit ziekenhuis is in 1991 gefuseerd met twee andere ziekenhuizen tot het Kennemer Gasthuis, dat op zijn beurt in 2015 fuseerde met het Spaarne Ziekenhuis tot het Spaarne Gasthuis. In juni 2021 werd bekend dat de ontwikkelcombinatie van Lingotto en Amsterdam Village Company het gebouw hebben verworven nadien het door de gemeente te koop was gezet. Het gebouw zal worden ontwikkeld tot boetiekhotel met 95 kamers. Hiernaast worden een cultureel programma, een café-restaurant en tien woningen voor kunstenaars in het gebouw gerealiseerd. Het ontwerp van deze renovatie is van de hand van MNNR architects in samenwerking met archivolt architecten.

De Omvalspoort is een smalle straat in de Noord-Hollandse stad Haarlem. De straat bevindt zich in de buurt Heiliglanden in het stadsdeel Haarlem-Centrum en de wijk Oude Stad. De straat verbindt het Klein Heiligland met het Groot Heiligland en ligt ten zuiden van de Friesepoort en ten noorden van de Ravelingsteeg. Aan de oostzijde loopt de Zonnesteeg in het verlengde van de Omvalspoort die leidt naar de Gortestraat en de Gasthuispoort. Oorspronkelijk maakte de Omvalspoort deel uit van een sloppenwijk, maar sinds de jaren 1960 heeft de straat dankzij restauraties en het behoud van historische panden de uitstraling van een karakteristieke, smalle steeg.

Het Vrouwe- en Antonie Gasthuys is een Haarlems hofje, het hofje is te vinden aan het Klein Heiligland te Haarlem. Het hofje is een samenvoeging van twee gasthuizen, een plek waar reizigers één of meerdere nachten konden overnachten. Van gasthuizen werd vooral gebruikgemaakt door pelgrims, daarom werd het stichten van een gasthuis gezien als een goede daad.

De Gasthuissingel is een singel en straat in de Noord-Hollandse stad Haarlem. De singel maakte deel uit van vestingwerken van Haarlem, die de stad in vroegere tijden moesten beschermen tegen indringers. Deze singelgracht loopt vanaf de Raamsingel nabij de Grote Houtbrug en Houtplein naar de Kampersingel, nabij de Kleine Houtbrug. Langs de noordelijke zijde ligt in het centrum van Haarlem het voormalig complex van het Sint Elisabeth Gasthuis dat hier vanaf 1581 tot 1973 zijn vestiging nam. Eerder was het gelegen aan de Botermarkt nabij het Claraklooster, waar het tot 1576 gevestigd was tot de grote stadsbrand van 1576 het complex in de as legde. Hedendaags gaat dit ziekenhuis verder als het Spaarne Gasthuis.

De Kleine Houtpoort was een Haarlemse stadspoort. De poort stond aan het begin van de Kleine Houtstraat en in het verlengde van de Kleine Houtweg. De poort werd in 1571 gebouwd en in 1873 gesloopt. Volgens de overlevering werd, gedurende de Tachtigjarige Oorlog, deze poort door de Spanjaarden gemeden vanwege zijn indrukwekkende uiterlijk.

De Kleine Houtbrug is een vaste brug in de Nederlandse stad Haarlem. De brug ligt in Haarlem-Centrum over de Stadsbuitensingel, daar plaatselijk meestal de Gasthuissingel, genoemd. De brug verbindt de Kleine Houtstraat met de Kleine Houtweg die richting de Haarlemmerhout loopt. De brug ligt ter hoogte van de voormalige Kleine Houtpoort, een vestingwerk van Haarlem. De recentste brug is omstreeks 1985 gebouwd nadat de oude Kleine Houtbrug in 1984 was gesloopt.